سرزمين قمار ( خمر يا كامبوج ) . من به پايتخت اين پادشاه وارد شدم و دو سال نزد او ماندم ؛ همچنين با بازرگانان هند و برخى از هنديان بسيار ملاقات كردم . ايشان شراب نمىنوشند و اين كار جزء ديانت ايشان نيست . » « 1 » به احتمال قوى سفر اين شخص در آغاز قرن سوم قمرى بوده است . بارتولد معتقد است مطالب محمد بن اسحاق منبعى براى نوشته‌هاى ابن رسته ، ابن خرداذبه و ديگر جغرافيادانان مسلمان دربارهء هند است . « 2 » نخستين اطلاعات مسلمانان درباره راه خشكى ميان آسياى ميانه و چين به همين دوران ارتباط دارد . اين اطلاعات از وصف تميم بن بحر مطوّعى « 3 » سرچشمه گرفته است . چنان كه از نام او پيداست وى يكى از سپاهيان داوطلب در مرزهاى اسلام بود . تميم ظاهرا مأموريت سياسى داشته است تا به سوى خاقان تركان به تغزغز برود . « 4 » به نوشتهء بارتولد ، تميم اطلاعات فراوانى دربارهء دين تركان داشته و اشاره مىكند كه دين عموم مردم در پايتخت تغزغزان مانوى بوده است . در ديگر بخشهاى آن سرزمين عده‌اى زرتشتى نيز به سر مىبردند . « 5 » به عقيدهء مينورسكى اخبار مربوط به زرتشتيان در سرزمين تغزغزان دور از حقيقت است . شايد منظور تميم بن بحر ، كيش بودا يا دين باستانى قبايل ترك بوده است . « 6 » در ميان جغرافيادانان مسلمان در قرن سوم هجرى قمرى ابن خرداذبه نخستين جغرافيادانى است كه وصف راه خشكى چين را ، كه از كشور خاقان تركان مىگذشته ، روايت كرده و تغزغز را چنين وصف كرده است : از نوشجان بالا تا شهر خاقان ( تغزغز ) سه ماه راه در ميان دهات بزرگ و پرنعمت است و مردم آنها تركند و ميان ايشان گبران نيز باشند كه آتش را مىپرستند . . . و پادشاه آنان در شهر بزرگى است كه دوازده دروازهء

--> ( 1 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 153 . ( 2 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 155 . ( 3 ) . مطوعه : مسلمينى كه به ميل و به خرج خود از جهت ثواب دسته‌هايى مسلح و مجهز تشكيل مىدادند و در ثغور و مرزها به جهاد با كفار مىپرداختند ( فرهنگ فارسى مصاحب ؛ ذيل مطوعه ) . ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 155 - 156 . ( 5 ) . گزيدهء مقالات تحقيقى ؛ ص 214 . ( 6 ) . همان ؛ ( پاورقى ) ، ص 215 .